Zabytki

Sercem dawnego Stargardu był Rynek. Do dziś stanowi on ważne miejsce na mapie miasta. To właśnie tu odbywają się obchody wszystkich ważnych uroczystości. Ten czworoboczny plac został wytyczony w trakcie lokacji miasta w 1243 r. W średniowieczu otaczały go najważniejsze budynki miejskie oraz okazałe domy zamożnych mieszczan. Rynek stanowił centrum życia miejskiego i handlowego, które ze względu na niewielką powierzchnię placu, toczyło się również na sąsiadujących ulicach, tworząc Rynek Solny, Mięsny i Drzewny.

W latach 1874–1943 w centralnej części Rynku znajdował się pomnik z personifikacją Germanii, odnoszący się do wojny francusko-pruskiej. Jeszcze do roku 1945 funkcjonowały tu: dom mody, hotel, bank, apteka i wiele innych.

Niestety, z dawnej reprezentacyjności tej części miasta pozostała jedynie wschodnia pierzeja, skupiająca Ratusz, Kolegiatę Mariacką, Odwach oraz neobarokowe kamieniczki. Pamiątkami po niektórych nieistniejących już budynkach są dwie, małe figurki Gryfików. Jeden z nich, stojący na rogu ulic Grodzkiej i Mieszka I, symbolizuje wzniesioną w 1580 r. Aptekę pod Lwem, z niemal bliźniaczą do Ratusza elewacją. (https://gryfiki.stargard.eu/1-muzeumstargard-apteka-pod-lwem)

Drugi Gryfik, stojący przy północnej pierzei, odnosi się do Fizykatu – dawnej siedziby miejskiego medyka. Co ciekawe, w miejscu tym współcześnie działa apteka. (https://gryfiki.stargard.eu/6-muzeumstargard-fizykat)

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Stargardzki Ratusz wzniesiono w XIV w. w miejscu wcześniejszej hali targowej. Od późnego średniowiecza pełnił on kolejno funkcje: siedziby rady miejskiej, kancelarii oraz archiwum. Znajdował się tu również karcer.

Swoją obecną formę Ratusz zawdzięcza XVI-wiecznej przebudowie po pożarze miasta, do której nawiązano także w latach 60. XX w., odbudowując obiekt po zniszczeniach wojennych. Zachodnia fasada – najbardziej reprezentacyjna – uzyskała wówczas, zaokrąglone schodkowe szczyty oraz dekoracje w postaci maswerku sieciowego. Przeciwległa fasada natomiast prezentuje skromniejszą postać z renesansowym szczytem, zdobionym spływami wolutowymi.

Dostosowany współcześnie do funkcji urzędowych, budynek pozostaje jednym z największych wśród średniowiecznych ratuszy na Pomorzu, mierząc 56,4 × 17 m. W jego wysoko sklepionych piwnicach regularnie organizowane są występy artystyczne, prelekcje oraz spotkania. Od południa do budynku przylega Odwach oraz barokowe kamieniczki, w których znajduje się siedziba stargardzkiego muzeum.

Do roku 1945 na Rynku Staromiejskim mieściły się jeszcze dwa, podobne do miejskiego Ratusza budynki, których fasady również zdobiły maswerkowe dekoracje. Jednym z nich była Apteka pod Lwem, którą współcześnie symbolizuje postać małego Gryfika, z moździerzem aptekarskim. Na płycie Rynku, stoi też inny Gryfik, odwołujący się do fizykatu – dawnej siedziby miejskiego medyka.

Więcej o stargardzkich Gryfikach – https://gryfiki.stargard.eu/gryfiki

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Na Rynku Staromiejskim, pomiędzy Ratuszem a dwoma kamieniczkami o neobarokowych szczytach znajduje się niski, niepozorny budynek, idealnie wpisujący się w estetykę tego miejsca. Jest to tzw. Odwach, pełniący niegdyś funkcję głównej wartowni wojska oraz policji. Wzniesiony został około roku 1720, jako budowla jednopiętrowa, nakryta dachem mansardowym. Odwach wsparty jest na czterech filarach, tworzących trzy arkady w partii parteru. Na piętrze natomiast znajduje się kryty ganek, wspierany przez pary wąskich kolumn. Odbudowany po 1945 r. Odwach, zachował swoją oryginalną formę. Do II wojny światowej w jego wnętrzu znajdowała się biblioteka, a w połowie lat 60. XX w. siedzibę znalazło tu stargardzkie Muzeum, działające w tym miejscu do dziś.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Na skraju wschodniej pierzei Rynku Staromiejskiego, stoją dwie kolorowe kamieniczki, wraz z Odwachem, będące siedzibą Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie oraz Centrum Informacji Turystycznej. Chociaż określa się je mianem „barokowych”, ich obecny neobarokowy wygląd to efekt powojennej rekonstrukcji, bazującej na zachowanych źródłach ikonograficznych. Większość pierwotnej zabudowy Rynku w 1945 r. uległa zniszczeniu i dziś stoją tu zupełnie nowe budynki.

Kamienice oznaczone są numerami 3 i 4. Pierwsza z nich pochodziła pierwotnie z XVII w. i związana była ze znajdującą się tu Nową Giełdą. Jej obecny wygląd jest ścisłym odzwierciedleniem tego, jak prezentowała się ona w tamtym czasie. To czterokondygnacyjna budowla, z wysokimi, sklepionymi kolebkowo piwnicami, wspartymi na prostokątnych filarach.

Kamienica nr 4 wzniesiona została natomiast po roku 1635, na terenie dawnego cmentarza przykościelnego. Również ma cztery kondygnacje i jest częściowo podpiwniczona. To tu, na parterze, swoją działalność prowadzi Centrum Informacji Turystycznej.

 oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Choć niektórzy mieszkańcy ze względu na jej wielkość i reprezentacyjność, niepoprawnie określają ją mianem katedry, jest ona kolegiatą, której początki sięgają już XIII w. Wówczas stała w jej miejscu, niewielka świątynia, która na przestrzeni wieków rozrosła się do obecnych rozmiarów, stanowiąc najcenniejszy zabytek Pomorza Zachodniego, znany i podziwiany w całej Polsce. Około 1380 r., z inicjatywy coraz bardziej bogacących się stargardzian, rozpoczęto gruntowną przebudowę kościoła, której autorstwo przypisuje się Heinrichowi Brunsbergowi.

W XVIII w. kolegiata zyskała barokowy wystrój, a do 1945 r. w jej wnętrzu znajdował się średniowieczny księgozbiór. Pozostałością po tym czasie jest również ambona z 1683 r., przylegająca do jednego z filarów oraz drewniany ołtarz, ufundowany przez stargardzkiego mieszczanina, w którym na początku XX w. przedstawienie „Zdjęcia z krzyża” zastąpiono wizerunkiem „Chrystusa przed Piłatem”, wzorowanym na dziele samego Rembrandta.

Świątynia jest trójnawową bazyliką z wieńcem kaplic w nawach bocznych oraz obejściu prezbiterium. Od północy do kościoła przylega, znacznie większa i okazalsza od pozostałych, kaplica Mariacka, natomiast od południa zakrystia, w której zachowała się XV-wieczna polichromia przedstawiająca „Chrystusa w Tłoczni Mistycznej”. Ponad kaplicami w partii prezbiterium przebiega galeria tryforyjna, będąca unikatem w skali regionu. Kościół nakrywają trzy rodzaje sklepień: gwiaździste w nawie głównej, krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych oraz trójpodporowe, obiegające ołtarz.

Na przestrzeni wieków świątynia ulegała zniszczeniom, jednak mieszkańcy zawsze dbali o to, by zdobyć środki na jej odbudowę.

Charakterystyczną dla kolegiaty dekoracją jest tzw. blenda stargardzka – płytki, ślepy otwór w murze, w kształcie ostrołukowej arkady, ozdabiający świątynne wieże. Motyw ten pojawia się również na innych zabytkach Stargardu – Bramie Młyńskiej, Kościele św. Jana Chrzciciela czy Kamienicy Protzena.

Z kościołem Mariackim związanych jest wiele legend. Jedna z opowieści odnosi się do dwóch kościelnych wież, spośród których południowa jest znacznie niższa, jakby nieukończona. Według legendy był to celowy zabieg mieszkańców. Jedna z wież miała być wieżą papieską, druga cesarską, odnosząc się do władzy w średniowieczu. Wieży południowej – cesarskiej, specjalnie nie ukończono, aby zademonstrować dzięki temu przewagę papiestwa. Najprawdopodobniej jednak, wieża nie powstała nigdy ze względów ekonomicznych. Mimo ówczesnego bogactwa Stargardu, budowa kolegiaty była niezwykle kosztowna, dlatego zdecydowano się na wzniesienie tylko jednej, północnej, wieży.

Przy kościele, na płycie Rynku Staromiejskiego, co roku odbywa się, organizowany przez parafię, we współpracy ze Stargardzkim Centrum Kultury, „Jarmark u Królowej Świata”.

 oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Te sąsiadujące z Kolegiatą Mariacką budynki, stanowią pozostałości kamienic, otaczających niegdyś przykościelny cmentarz.

Budowla narożna – najstarsza – wzniesiona została na przełomie XIV i XV w., środkowa – najokazalsza – w XVI w., do niej przylega zaś ryglowa kamienica pochodząca z XIX w. Liczne funkcje, które pełniły te budynki na przestrzeni wieków – od szkoły maryjnej, po dom organisty, a nawet muzeum – zatarły ich pierwotny układ wnętrz, a początkowo oddzielne kamienice, scalono, przebijając ściany między nimi.

Skromną elewację narożnej kamienicy zdobią blendy, w formie szerokich łuków, natomiast kamienica środkowa blendami o łukach kotarowych, nawiązuje do pobliskiego Ratusza.

Z zespołem plebanii związana jest pewna makabryczna historia. W XVI w., podczas powstawania jednej z kamienic, w jej ścianach żywcem zamurowano zwierzę, które miało być ofiarą, dodającą trwałości wznoszonej budowli. Zwierzęciem tym była kawka. Zmumifikowane szczątki ptaka odkryto w murze środkowej kamienicy, podczas jej adaptacji do celów muzealnych w I poł. XX w.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Budowę murów rozpoczęto od zachodu, w miejscu w którym brakowało naturalnych przeszkód obronnych. To tam stargardzkie fortyfikacje zyskały najwyższą (8 m) i najgrubszą (1,5 m) formę. Mury powstawały w trzech etapach od XIII do XVI w. Początkowo wznoszono je z kamieni narzutowych, a następnie z cegieł wzmocnionych przyporami i wyposażonych w strzelnice. Całość otoczona była fosami i wałami ziemnymi.

Niegdyś miejskie mury obronne umacniało dodatkowo 9 baszt, 45 czatowni, 4 bramy, basteje i obronne furty. Oprócz funkcji obronnych, mury wyznaczały także granice miasta i obowiązujących w nich praw oraz przywilejów nadanych jego obywatelom.

W czasach świetności obwód murów liczył 2260 m, spośród których do dziś zachowała się niemal połowa. W 2010 r. stały się one Pomnikiem Historii, zostając tym samym jedną z największych atrakcji turystycznych miasta.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Historia tej jednej z najstarszych zachowanych kamienic w mieście, sięga już XV w. W obecnej formie, mocno nawiązuje ona do pierwotnej budowli, która od momentu powstania stała tu, w praktycznie niezmienionej formie, do 1945 r.  Przez ten czas dom kilkukrotnie zmieniał właścicieli. Od jednego z nich – pocztowca Rohledera – pochodzi najbardziej rozpowszechniona nazwa kamienicy, odbudowanej po wojnie w 1973 r. Dziś kamienica służy za siedzibę Książnicy Stargardzkiej oraz Hufca ZHP.

Najbardziej charakterystycznym elementem Domu Rohledera jest renesansowy szczyt schodkowy, który wskazuje się jako powszechne rozwiązanie architektoniczne kamienic kupieckich w miastach należących do Hanzy.

Z zabytkiem związana jest legenda mówiąca o tym jak to pewna mądra służąca uratowała mieszkańców tego domu. Podobno w dawnych wiekach w tym miejscu znajdowała się gospoda ze stajniami. Pewnego wieczoru przez Bramę Pyrzycką, tuż przed jej zamknięciem, ciężkim wozem wjechali do miasta handlarze i zapragnęli zatrzymać się w gospodzie. Dzięki sowitemu napiwkowi, stacjonujący przy Bramie strażnicy wpuścili ich i niebawem wraz z gospodarzem domu, bawili się wspólnie przy winie i zajmujących rozmowach. Zachowanie przybyszów podejrzane było dla obsługującej gości służącej, której także proponowali najlepsze napitki. Gdy odmówiła jeden z handlarzy zapytał, czy jest strachliwa, na to co ona zaprzeczyła. To usłyszawszy, gość zaproponował jej wykonanie zadania, za które otrzymałaby złotego guldena i cenny materiał na suknie, który trzymał w wozie. Dziewczyna miałaby przyprowadzić kulejącego konia, którego zostawiono przy szubienicy pod miastem, aby nie spowalniał podróżujących handlarzy. Zanim służąca zgodziła się odrzekła, że musi najpierw porządnie ubrać się na drogę, gdyż pogoda była deszczowa. Zamiast jednak to zrobić, zakradła się do wozu, którym przybyli nieznajomi, aby sprawdzić co się w nim właściwie znajduje. Faktycznie, leżały się tam bale materiału oraz beczki. Zapukała w jedną z nich, by przekonać się, czy są napełnione. Nagle ze środka odezwał się głos: „Czy to już?”. Zaskoczona dziewczyna odpowiedziała tylko ostrzegawcze „Pst!” i aby nie wzbudzać podejrzeń, pobiegła wdziać na siebie ciepłe ubrania, po czym wróciła do biesiadników. Pod pretekstem otwarcia dla niej bramy miejskiej zabrała ze sobą jednego ze strażników, bawiących w gospodzie i przekazała mu co odkryła w wozie handlarzy. Wytłumaczyła, że to dlatego chcieli oni upić wszystkich mężczyzn, a nawet ją samą, którą teraz wysyłają poza miasto, aby nie była obecna przy planowanym napadzie na gospodę. Otrzeźwiony tymi informacjami strażnik wrócił powoli do gości, aby zająć ich do momentu, aż dziewczyna nie sprowadzi wsparcia spod Bramy św. Jana. W momencie kiedy jeden z handlarzy ruszył do wozu, aby dać sygnał czekającym w beczkach rozbójnikom, wtajemniczony we wszystko strażnik począł go zagadywać, a gdy usłyszał zbliżające się kroki sprowadzonych przez dziewczynę strażników, zakneblował mężczyźnie usta i związał go. Dzięki czujności służącej udało się ująć ośmioosobową bandę, która następnego dnia zawisła na podmiejskiej szubienicy. Co ciekawe, w jej pobliżu faktycznie znaleziono przywiązanego konia, którego jeden z rozbójników ukradł mieszkańcowi Stargardu.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Jeśli przechodząc obok jednego z budynków na Starym Mieście usłyszycie dźwięki instrumentów, oznacza to, że najprawdopodobniej znaleźliście się przy najstarszej kamienicy mieszczańskiej w Stargardzie. Jest to tzw. Dom Protzena, który odbudowany po wojnie, w latach 50. przeznaczony został na siedzibę Szkoły Muzycznej, z powodzeniem funkcjonującej tu do dziś.

Czasy tej gotyckiej kamienicy sięgają XV w., kiedy to stanowiła ona idealny przykład domu dla zamożnego mieszczanina, spełniając także funkcję składu. Połączenie to było typowe dla kamienic kupieckich w miastach, należących do Hanzy. Wewnątrz znajdowały się piwnice, wysoki parter oraz kilka poziomów magazynowych. Piwnice od magazynów oddzielało natomiast piętro mieszkalne. Jeśli wierzyć starym podaniom, budulec użyty do wniesienia kamienicy przeznaczony był pierwotnie dla kościoła Mariackiego, jednak trafił tu w podzięce dla gospodarza, który udzielił hojnej gościny budowniczym świątyni. Być może właśnie ze względu na tę historię, a także sąsiedztwo kolegiaty, swoją stylistyką kamienica nawiązuje do kościoła Mariackiego m.in. poprzez kołowe blendy w szczycie, odpowiadające tym na świątynnej wieży.

Przez lata na parterze Domu Protzena funkcjonowały gospody i restauracje. Po zniszczeniach z końca II wojny światowej, ostała się tylko fasada i fragmenty murów obwodowych. Reliktem dawnej świetności kamienicy jest właśnie frontowa ściana, której ostatnia renowacja zakończyła się w 2013 r. Dokonano wówczas niezwykłego odkrycia. Nad portalem, wmurowany w ścianę, znajdował się późnogotycki kafel piecowy, ukazujący scenę Ukrzyżowana Chrystusa. Po zakończonej renowacji w to miejsce zamontowano kopię, natomiast oryginalny kafel oglądać można w Bastei – jednej z siedzib stargardzkiego muzeum.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Tuż przy rozwidleniu rzeki Iny i Kanału Młyńskiego, na uboczu, stoi niewielki budynek z czerwonej cegły, pochodzący z około 1500 r. Pełni on dziś funkcję stargardzkiego oddziału Archiwum Państwowego w Szczecinie. Mimo iż współcześnie jest to raczej jedno ze spokojniejszych miejsc na mapie miasta, jego historia przedstawia się zgoła odmiennie.

Stargardzki Arsenał służył do produkcji, napraw i przechowywania broni i celowo umieszczono go tuż przy murach obronnych miasta. Wzniesiony został na planie prostokąta, jako budowla jednokondygnacyjna z bramą wjazdową. Na przestrzeni wieków Arsenał kilkukrotnie ulegał zniszczeniom w wyniku pożarów, przez co często poddawany był przebudowom. W ich efekcie zyskał dodatkowe piętro, okna i schodkowe szczyty, a niegdyś także dwa filary, dźwigające sklepienia krzyżowo-żebrowe. Arsenał, zwany także zbrojownią, z czasem utracił swoją pierwotną funkcję, przez pewien czas służąc jako więzienie kryminalne, a na pod koniec XIX w., jako budynek gospodarczy. Na początku XX w. ponownie zniszczył go pożar, a próby przywrócenia go do stanu użytkowego skutecznie przerywane były przez wybuchy wojen. Ostatecznie, zrujnowany Arsenał odbudowano w 1977 r., od razu przeznaczając go do celów archiwalnych. Co ciekawe, dekoracja ścian zewnętrznych budynku, rozwiązana została podobnie jak w przypadku Baszty Morze Czerwone – przy pomocy ułożonej romboidalnie zendrówki, czyli zeszkliwionej cegły, wypalanej w wysokiej temperaturze.

Według starych podań, jeden z filarów Arsenału pełnił niegdyś rolę miejskiego pręgierza, do którego łańcuchami przywiązywano skazańców i wymierzano im kary. Nie była to jednak jedyna forma karania stosowana w dawnym Stargardzie. Złą sławą cieszyły się także tortury, a wśród nich tzw. szafa stargardzka, do której wkładano nieszczęśnika, unieruchamiając z każdej strony i wpuszczając do środka insekty lub gryzonie. Dzięki XVI-wiecznemu burmistrzowi –Joachimowi Appelmannowi – Stargard posiadał także izbę tortur. Była ona wytworem umysłu włodarza, który załamał się po pożarze miasta w 1584 r., skazaniu na śmierć własnego, nieposłusznego syna  oraz zarazie, która zabrała pozostałych członków jego rodziny. Stworzonej przez Appelmanna izby tortur użyto m.in. w czasie procesu pomorskiej szlachcianki Sydonii von Bork, którą uważano za czarownicę.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Pośród drzew, na niewielkim wzniesieniu, w pobliżu dróg wyjazdowych ze Stargardu, stoi wysoki, kamienny krzyż. Do niedawna określany był on Krzyżem Pokutnym, co wynikało z błędnego tłumaczenia wieloznacznego słowa z języka niemieckiego (Sühne – pojednanie). Krzyż ten uważany jest za największy w Polsce i drugi największy na świecie, mierząc 377 cm wysokości, o rozpiętości ramion wynoszącej 145 cm. Wykonany został z jednego bloku kamienia o wadze 2 ton.

Krzyż Pojednania stanął w tym miejscu w 1542 r. po morderstwie dokonanym przez Lorentza Madera, który zabił swojego kuzyna Hansa Billeke żelaznym prętem. Motyw zbrodni pozostaje tajemnicą, jednak przypuszcza się, że chodziło o duży majątek lub miłość do tej samej dziewczyny.

Na Krzyżu umieszczono wizerunek Ukrzyżowanego Chrystusa, a poniżej inskrypcję opisującą powód powstania pomnika. Postawiony w XVI w. stanowił on element wypełnienia tzw. compisito – umowy pojednawczej między zabójcą a rodziną zabitego.

Ze źródeł historycznych wiadomo, iż podobne Krzyże znajdowały się jeszcze w pobliżu Bramy Wałowej oraz w Żarowie.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Położona na terenie stargardzkich plant i górująca w panoramie miasta Wieża Ciśnień stanowi rzadkiej klasy zabytek XIX-wiecznej techniki. Wzniesiona została w latach 1896–1897 w stylu neogotyckim, według projektu miejskiego architekta Heinricha Denekego. Budowla mierzy 65 m, co czyni ją jedną z najwyższych w Polsce.

We wnętrzu mieści się zbiornik o pojemności 500 m³. Zadaniem Wieży było utrzymanie stałego ciśnienia w sieci wodociągów miejskich i tę funkcję nieprzerwanie pełni ona do dziś. Przyziemie ma kształt ośmioboku, z którego wznosi się korpus w formie walca. Część zbiornikową, wyraźnie szerszą, wieńczy krenelaż z blendami, a całość nakryta jest ośmiobocznym stożkiem. Obramienia portalu oraz ostrołukowych okien i wnęk zdobione są glazurowanymi cegłami. Ponad wejściem umieszczona została natomiast rozeta, a nad nią blendy w kształcie tarcz herbowych.

Od kilku lat, dzięki iluminacjom świetlnym stargardzka Wieża Ciśnień bardzo dobrze widziana jest także nocą.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

To, co dziś służy jako tunel drogowy, było niegdyś Bramą Świętojańską – jedną z czterech stargardzkich bram miejskich. W momencie powstania, około roku 1450, wyglądała ona jednak zupełnie inaczej niż dziś. Wówczas, był to rozbudowany zespół bramny, składający się z mostu zwodzonego, przedbramia i bramy wewnętrznej. Brama Świętojańska, która swoją nazwę zawdzięcza, położonemu nieopodal kościołowi św. Jana, była kilkukondygnacyjnym budynkiem, przypominającym w formie Bramę Pyrzycką, oddaloną od niej o zaledwie 500 m.

Swoje obronne przeznaczenie Brama utraciła w XVIII w., kiedy to w latach 1721–1820, zaczęła pełnić funkcję zakładu karnego, a następnie szpitala dla osób chorych psychicznie. Niestety, po dawnym zakładzie i szpitalu nie ma już śladu, gdyż Bramę Świętojańską rozebrano w 1842 r. Pozostałością po niej jest jedynie ostrołukowy tunel, uzupełniony XIX-wieczną cegłą. Pierwotnie w tunelu biegły wzdłuż jezdni jeszcze dwa ciągi piesze, zlikwidowane po II wojnie światowej, w wyniku poszerzenia drogi. Dodatkowym atutem dawnej Bramy jest, znajdujący się nad tunelem, taras widokowy, będący fragmentem urokliwej Alei Słowiczej.

Z Bramą Świętojańską poniekąd związana jest legenda o „Małej brzydkiej dziewczynce”. Według tej historii w 1798 r., w drodze do Królewca, przez Bramę Świętojańską przejeżdżali i zatrzymali się w jej pobliżu, król Fryderyk Wilhelm III wraz ze swoją małżonką Luizą. Królewską parę przywitały dziewczynki w białych sukienkach z wiankami z róż. Królowa pozdrowiła je i zapytała ile ich jest. Dziewczynki odpowiedziały, że dziewiętnaście, gdyż dwudziesta nie mogła przyjść ze względu na to, że jest zbyt brzydka. Zaskoczona królowa Luiza zapytała o nazwisko i adres nieobecnej dziewczynki, a kiedy w końcu się z nią spotkała, pozdrowiła ją takimi słowami: „Dzisiaj, moja córeczko, jesteś mi najmilsza wśród twych przyjaciółek. Idź z Bogiem i stań się dzielną dziewczynką”.

Przy dzisiejszym tunelu drogowym znajduje się jeden ze stargardzkich Gryfików, nawiązujący do dawnej Bramy Świętojańskiej à https://gryfiki.stargard.eu/9-muzeumstargard-brama-swietojanska

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

W sąsiedztwie modernistycznego osiedla, na brzegu Kanału Młyńskiego, stoi neorenesansowy budynek z narożnym wykuszem i charakterystycznie zwieńczoną wieżyczką. Jest to wzniesiona w 1878 r. dawna kamienica mieszkalna. Ten trzykondygnacyjny budynek, jako jeden z nielicznych, przetrwał zniszczenia roku 1945. Jeszcze przed wojną kamienica należała kolejno do prywatnych właścicieli, (m. in. kupców), natomiast po II wojnie światowej obiekt przejęty został przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) i zaadaptowany na Dom Wycieczkowy, a następne Hotel PTTK. Swoją działalność rozpoczął już w latach 50. XX w., przez wiele lat będąc najstarszym, działającym obiektem noclegowym w mieście. Dysponował on miejscami dla 30 gości w jedno-, dwu- i trzyosobowych pokojach, w których w latach 90. XX w. dodano także łazienki. Niestety, funkcjonujący przez wiele lat hotel oficjalnie zakończył swoją działalność w 2022 r., a brak kolejnych najemców sprawia, że obiekt od tego czasu stoi nieużywany.

Dawny Dom Wycieczkowy stanowi charakterystyczny zabytek na mapie Stargardu. Był on wielokrotnie remontowany i modernizowany, dzięki czemu, mimo że nieużytkowany, pozostaje w bardzo dobrym stanie.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Na skraju jednego ze stargardzkich parków stoi wzniesiony w 1883 r. pałac, wybudowany w miejscu starszej budowli, zniszczonej przez pożar rok wcześniej. Określenie „Panorama” odnosi się do działającego tu w latach 60. XX w. kina o tej samej nazwie, przez wiele lat będącego ważnym miejscem rozrywki i kultury lokalnej społeczności.

Pałac Panorama to okazały piętrowy budynek z dwoma skrzydłami, ryzalitem oraz pięcioarkadowym portykiem, który w roku 1990 wpisany został do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego.

Pierwotnie pełnił on funkcję siedziby Bractwa Kurkowego i znany był jako Dom Strzelecki (Schützenhaus). Zgrupowanie to zrzeszało najznamienitszych obywateli, raz do roku organizując kilkudniowe zawody strzeleckie. Była to ważna organizacja społeczna w Stargardzie, działająca już od czasów średniowiecza.

W okresie I wojny światowej Pałac służył jako szpital wojskowy. W okresie międzywojennym znajdowały się w nim natomiast kasyno, kawiarnia oraz strzelnica, na której w 1936 r. zorganizowano eliminacje strzeleckie do Igrzysk Olimpijskich w Berlinie. Po wojnie działała tu Liga Obrony Kraju, a następnie wspomniane już kino, przez pewien czas pełniące także funkcję sali koncertowej, w której wystąpił m.in. Czesław Niemen. Skrzydło, w którym znajdowała się sala, zawaliło się w 1970 r. i ostatecznie zostało rozebrane 18 lat później. Na początku XXI w. zniszczony Pałac Panorama zakupili prywatni właściciele, przywracając mu dawną świetność i organizując w nim bale, bankiety oraz koncerty.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Od 1964 r. w tej neorenesansowej willi przy ulicy Portowej 3 usłyszeć można muzykę, dziecięce śmiechy i stukoty maszyn pracowni technicznych. Willa Karowów – dawnych właścicieli pobliskiego Wielkiego Młyna – pełni obecnie funkcję Młodzieżowego Domu Kultury. Obiekt ten, to najpiękniejszy budynek rezydencjonalny w Stargardzie. Wzniesiony został w 1926 r., w miejscu znacznie mniejszej i skromniejszej budowli. W stanie nienaruszonym przetrwał on II wojnę światową, a jego obecny wygląd, to wynik generalnych prac konserwatorskich, zakończonych w 2015 r.

Jest to budowla dwukondygnacyjna imponująca swoją wielkością i estetyką z reprezentacyjnym portalem i holem wejściowym, trzema tarasami balkonowymi oraz narożną wieżyczką, przykrytą kopulastym dachem. Wnętrze wypełniają mieszkalne niegdyś komnaty, poświęcone obecnie pracowniom tanecznym, plastycznym, technicznym i muzycznym. Pomieszczenia te, wraz z nakrytą drewnianym stropem okazałą salą kominkową, świadczą o wysokim statusie ich pierwszych właścicieli i reprezentacyjnej funkcji willi.

Dom rodziny Karowów zachował swój historyczny charakter i otrzymał drugie życie, pełniąc obecnie rolę miejsca spotkań dzieci i młodzieży. W 1999 r. obiekt wpisany został do rejestru zabytków, co dodatkowo podkreśla jego wartość dla dziedzictwa Stargardu.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

To historyczny kompleks wojskowy, wzniesiony w latach 1881–1884, jako grupa monumentalnych budowli w typie bastionowym. Oficjalnie budynek jest siedzibą garnizonu 2. Stargardzkiego Batalionu Saperów, jednak ze względu na charakterystyczny kolor cegły, mieszkańcy określają go „Czerwonymi Koszarami” (drugie, młodsze stargardzkie koszary, nazywa się „Białymi”).

Za projekt kompleksu odpowiedzialny był Emil Drews – szczeciński mistrz budowlany tamtych czasów. Tę potężną inwestycję zrealizowano dzięki odszkodowaniom, które Francja wypłacała Niemcom po wojnie francusko-pruskiej w latach 1870–1871. Założenie składa się z trzech monumentalnych budynków zakończonych blankami, które wzniesione zostały z przeznaczeniem dla 9. Kołobrzeskiego Pułku Grenadierów Hrabiego Gneisenaua. Mimo że od zawsze był to kompleks wojskowy, w czasie wojen praktycznie nie został on uszkodzony.

Stargardzkie „Czerwone Koszary” dominują w panoramie miasta, będąc jednocześnie jednymi z największych kompleksów koszarowych na Pomorzu Zachodnim.

 oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Nieopodal jednej z dróg wyjazdowych ze Stargardu znajduje się masywny, granitowy kamień. Monument ten symbolizuje miejsce przebiegu południka, który wyznacza centrum środkowoeuropejskiej strefy czasowej. Jest to, ustawiony w okresie międzywojennym, pomnik z przymocowaną do niego metalową tablicą, informującą o szczególnej randze tego miejsca. Na jego szczycie umieszczono natomiast uproszczony model siatki geograficznej. W 1996 r. pomnik ten został odrestaurowany, a jego otoczenie wraz z drzewami, podlega ochronie konserwatorskiej.

Co ciekawe, w rzeczywistości, miejsce przebiegu 15. południka znajduje się 200 m dalej, na zachód od monumentu. Nieścisłość ta wynika z niedokładności sprzętów geodezyjnych, w czasach powstania pomnika.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard

Początki tej nekropolii sięgają roku 1914, kiedy powstała ona dla jeńców rosyjskich. Jej obszar zajmuje 1,27 ha i obecnie spoczywa tu ponad 5 tys. ofiar różnych narodowości. W czasie II wojny światowej cmentarz reaktywowano na użytek działającego wówczas w Stargardzie obozu jenieckiego Stalag II D oraz jenieckiego lazaretu II Okręgu Wojskowego.

Na cmentarzu wojennym znajdują się trzy pomniki wystawione jeńcom rosyjskim trzech wyznań: prawosławnego, mahometańskiego oraz mojżeszowego, pochodzące z czasów I wojny światowej. Osobnymi pomnikami w okresie II wojny światowej upamiętnieni zostali również jeńcy francuscy i włoscy. W 1969 r., tuż przy wejściu, wzniesiono monument projektu Sławomira Lewińskiego, czczący wszystkich pochowanych na tutejszym cmentarzu.

Pod koniec lat 90. ze stargardzkiego Placu Wolności przeniesiono na Międzynarodowy Cmentarz Wojenny mauzoleum, poświęcone żołnierzom radzieckim wraz z symbolicznymi płytami nagrobnymi.

oprac. M. Gryciuk, MAH Stargard